4 Conclusie

De eerste deelvraag die gesteld werd is: “Hoe ervaren jongeren de deelname aan de Open Studio in termen van welzijn en mentale gezondheid?” Een groot gedeelte van de jongeren geeft aan dat zij door het bezoeken van een Open Studio minder stress ervaren, een verhoogd zelfbeeld krijgen, zich competenter voelen, gewaardeerd voelen, zichzelf kunnen zijn en zich überhaupt blijer voelen. Dit was ook de verwachting op basis van de literatuur.^15–18 Bij veel van de jongeren die wij spraken over mentale problematiek, werd aangegeven dat zij een vermindering van de problemen ervoeren of dat deze stabiel waren gebleven. Ook dit werd in eerdere onderzoeken gevonden.^4–6

De tweede deelvraag ging over de ontwikkeling die jongeren doormaken door deelname aan een Open Studio en luidde: “Welke persoonlijke vaardigheden (zoals autonomie, zelfexpressie en sociale interactie) ontwikkelen jongeren door hun deelname aan de Open Studio?”  Uit de interviews en focusgroepen blijkt dat jongeren op zich op verschillende vlakken ontwikkelen. Zij ervaren persoonlijke groei doordat zij op een andere manier naar zichzelf en de wereld om hen heen leren kijken. Daarnaast vergroot een deel van de deelnemers hun sociale vaardigheden en daarmee hun sociale netwerk en worden bestaande sociale banden verstevigd. 

Door middel van het beoefenen van kunst kunnen jongeren spreken over hun problematiek met andere deelnemers, kunstenaars en jongerenwerkers. Zij leren woorden geven aan hun emoties en leren deze ook beter te controleren. Ook dit is in lijn van de verwachting op basis van eerder onderzoek.⁷ Waar in eerdere onderzoeken¹⁹ voornamelijk het kunnen uiten van negatieve emoties via kunst werd genoemd door deelnemers, vinden wij dat ook het kunnen uiten van positieve emoties bijdraagt aan het welzijn en de trots die jongeren ervaren. Daarnaast zien wij dat jongeren leren samenwerken, kritiek leren geven en accepteren, omgaan met verschillen en leren omgaan met autoriteit.

Verder zien wij dat de sociale vaardigheden van de jongeren vergroten. Zo durven zij bijvoorbeeld, door meer zelfvertrouwen, eerder vreemden aan te spreken of zich te uiten tegen hun ouders. Ook dit is in lijn met eerder onderzoek.^{15,17,18,21,22} De persoonlijke groei van jongeren ontstaat niet doordat zij het gevoel hebben dat zij worden behandeld voor een probleem, maar doordat zij worden gezien als persoon en gemotiveerd om iets tastbaars te creëren waar men trots op kan zijn en waarbij men op een positieve manier wordt benaderd door andere bezoekers van de Open Studio, de kunstenaars en jongerenwerkers.

Daarnaast zien wij net als in eerder onderzoek^{15,17–19,21,22} dat het beoefenen van kunst, het behoren tot een sociale groep en het kunnen uiten van emoties leidt tot een versterking en/of acceptatie van de eigen identiteit van de jongeren. Daarin valt het ons wel op dat de nieuwe vriendschappen die op worden gedaan niet leiden tot het afspreken buiten de Open Studio. Jongeren ervaren dus wel een sterker en steunend sociaal netwerk, maar lijken geen behoefte te hebben om hier buiten te Open Studio’s ook nog mee om te gaan (behalve via de telefoon).

De derde deelvraag luidde: “Welke elementen van de Open Studio (bijv. laagdrempeligheid, kunstdiscipline, begeleiding) dragen het meest bij aan de impact op jongeren?” Het succes van Open Studio’s lijkt te komen door de laagdrempeligheid, waardoor een grotere groep zijn kennis en mogelijkheden leert verkennen. De jongeren die naar de Open Studio’s komen, zijn intrinsiek gemotiveerd. Ondanks dat de intrinsieke motivatie van de deelnemers aan kunstprogramma’s in eerdere onderzoeken minder centraal stond, lijkt dit aan de basis te staan voor persoonlijke groei en gedragsverandering. Jongeren worden gesocialiseerd door in te spelen op hun eigen enthousiasme. Zodra zij merken dat zij bepaalde (sociale) vaardigheden nodig hebben om hun doel te bereiken, staan zij ook meer open voor het gesprek en verandering. Dit zorgt er ook voor dat de Open Studio niet geschikt is voor iedereen, maar wel een grote invloed lijkt te hebben voor diegenen die zich er thuis voelen. 

Daarnaast zien wij, net zoals in eerdere onderzoeken,^18,19,21,22 dat jongeren voornamelijk kunnen groeien doordat zij de Open Studio als een veilige ruimte zien waar zij niet worden beoordeeld, maar juist aangemoedigd worden om zichzelf te zijn en om hun emoties te uiten. Daarbij mogen verschillen ook worden benoemd en worden deze geaccepteerd door de groep. Ook in overeenkomst met een eerdere studie²⁰ zien wij het belang van de gelijkwaardige, persoonlijke relaties die jongeren opbouwen met elkaar en met de kunstenaars en jongerenwerkers. Dit laat zien hoe belangrijk het is dat jongeren zich veilig en vertrouwd voelen bij bepaalde personen, maar dat dit niet vanzelfsprekend is. Het is dus belangrijk dat de jongerenwerkers en kunstenaars gevoel hebben voor deze groep jongeren.

De vierde deelvraag die gesteld is, luidde: “Welke jongeren maken gebruik van de Open Studio, en hoe bereikt het programma nieuwe doelgroepen (bijv. jongeren met minder toegang tot reguliere activiteiten)?” Op basis van de inschatting van de kunstenaars, heeft een op de twee jongeren te maken met (een combinatie van) problemen met de mentale gezondheid, een ontwikkelingsstoornis, sociaal-emotionele problematiek of gedrags- en maatschappelijke problematiek, waardoor ze problemen ervaren in vriendschappen, thuis, op school of in het openbaar.

Uit de registratiedata en de focusgroepen komt duidelijk naar voren dat een aantal jongeren te maken heeft met justitie, suïcidaliteit, zelfmutilatie, hoogbegaafdheid, verstandelijke beperking, schooluitval en, in mindere mate, middelengebruik. Dit zijn onderwerpen die jongeren zelf niet hebben genoemd in de interviews. Het kan zijn dat zij hierover zich niet wilden uiten richting de interviewer, deze groep niet gesproken is of wellicht kleiner is dan de groep bezoekers met andere mentale problematiek of ontwikkelingsstoornissen.

Waar de meeste onderzoeken specifiek de focus hebben op een verandering in de vaardigheden of mentale problematiek van alle jongeren in een programma, vonden wij een duidelijke tweedeling in het type jongeren dat gebruik maakt van een Open Studio: 

1. Jongeren die de Open Studio voornamelijk gebruiken om hun eigen vaardigheden te vergroten omdat zij bijvoorbeeld muzikant, acteur of kunstenaar willen worden. Zelf spreken zij minder over persoonlijke groei. Een deel van deze jongeren zou anders uit bijvoorbeeld verveling op straat hangen en leert wel samenwerken en het accepteren van kritiek.
2. Jongeren die in de Open Studio een plek vinden waar zij zichzelf kunnen zijn en met gelijkgestemden zijn, een van de weinige plekken in hun omgeving waar zij dit kunnen zijn. Vaak hebben zij een relatief klein sociaal netwerk voordat zij naar de Open Studio komen, thuis weinig ruimte tot zelfexpressie en behoefte lijken te hebben aan structuur, aandacht of een veilige plek.

Via verschillende manieren raken jongeren bekend met de Open Studio’s. Veel gaat via mond-tot-mondreclame (bijvoorbeeld via vrienden, ouders), via de jeugdsoos of via jongerenwerkers die zichtbaar in de wijk zijn en jongeren aanspreken. Sommige jongeren zoeken op sociale media specifiek naar bijvoorbeeld theater of muziek.

De vijfde deelvraag, “Welke barrières ervaren jongeren bij deelname aan de Open Studio?”, kunnen wij helaas niet goed beantwoorden. Het onderzoek is uitgevoerd onder jongeren die regelmatig en meestal al voor langere tijd een Open Studio bezoeken. Hierdoor hebben wij niet een goed beeld van de houding en mening van jongeren die op dit moment geen Open Studio bezoeken en dit wel zouden willen, bijvoorbeeld doordat op dit moment het aanbod niet aansluit bij behoeften of openingstijden niet passend zijn, of waarom sommige jongeren besluiten slechts eenmalig te komen. Voornamelijk deze laatste groep zou een goede aanvulling zijn op de inhoudelijke bevindingen. Het zou bijvoorbeeld zo kunnen zijn dat het groepsgevoel wat als positief wordt beschreven door de geïnterviewde jongeren en jongerenwerkers een afschrikkend effect kan hebben op jongeren die (nog) niemand kennen.

Vanuit de verbeterpunten die zijn genoemd, is wel te stellen dat er wellicht meer doelgroepen aangesproken kunnen worden op het moment dat er ruimere openingstijden zijn, er meer ruimte is en het aanbod kan worden verbreed.

De zesde, en laatste, deelvraag luidde: “Hoe kan het programma bijdragen aan het voorkomen van maatschappelijke kosten?” Uit het onderzoek wordt duidelijk dat ongeveer een op de twee studio-bezoekers te maken heeft met psychosociale of gedragsmatige problematiek. De mogelijkheid voor jongeren om bezig te kunnen met kunst in een veilige, inspirerende omgeving met personen die niet oordelen en te vertrouwen zijn, draagt bij aan het verminderen (of stabiliseren) van mentale problematiek. Daarbij is de Open Studio geen vervanging van reguliere hulpverlening maar wel een welkome, preventieve aanvulling op de reguliere hulpverlening. Juist doordat het niet wordt gezien als hulpverlening, durven jongeren zichzelf te zijn en zich te uiten.

Daarnaast is er een indicatie dat sommige jongeren wel van straat worden gehaald, maar dat dit niet betekent dat dit ervoor zorgt dat de straatjongeren die geen belang hebben bij een Open Studio niet gewoon op straat blijven hangen. De straatjongeren die zijn gesproken, geven wel aan dat zij zelf persoonlijke veranderingen merken en misschien minder geneigd zijn om in de overlast mee te gaan. De Open Studio’s kunnen straatjongeren wel motiveren om bezig te gaan met een passie in plaats van buiten rond te hangen en er wordt ook positieve gedragsverandering waargenomen onder deze jongeren.

In dit onderzoek stond de volgende hoofdvraag centraal: "Wat is de impact van het Open Studio programma op het welzijn, de mentale gezondheid en de sociale participatie van jongeren, en welke factoren dragen bij aan de effectiviteit van deze creatieve interventie?” Dit onderzoek toont een sterke indicatie dat de Open Studio’s voor een groot aantal jongeren het welzijn vergroot, de mentale gezondheid verbetert en het sociale netwerk versterkt.

In het afgelopen jaar hebben de Open Studio’s meer dan 700 kinderen verwelkomd, waarvan ongeveer een op de twee te maken heeft met psychosociale of gedragsmatige problematiek. Zelf geven jongeren aan dat zij zich door de Open Studio’s minder eenzaam voelen, hun problematiek stabiliseert of vermindert of dat zij eerder professionele hulp zoeken dan ze anders zouden hebben gedaan. Jongeren die moeite hadden met sociale interacties worden gestimuleerd om zichzelf te zijn, waar zij eerder vaak te horen hebben gekregen dat zij niet goed genoeg zijn. Zij vinden steun in elkaar, wat hun sociale netwerk en hun weerbaarheid vergroot.

Daarbij vormen de Open Studio’s geen vervanging voor de reguliere hulp en is het ook de vraag of het doorverwijzen van jongeren met specifieke problematiek naar Open Studio’s effectief kan zijn. Niet alle jongeren kunnen worden bereikt en het concept van de Open Studio’s is ook niet voor iedereen geschikt. Wij zien wel een grote mate van intrinsieke motivatie bij de jongeren die de Open Studio’s (blijvend) bezoeken. In plaats van jongeren die zich aan moeten passen bij hulpverlening, creëren de Open Studio’s een plek waar jongeren fouten mogen maken, hun interesses kunnen ontdekken, waar zij zich veilig voelen, waar naar hen geluisterd wordt en waar zij gezien worden. Een plek waar zij gelijkwaardig worden behandeld en het idee hebben dat zij weer mee kunnen en mogen doen in de samenleving.