1 Inleiding

Uit recent onderzoek blijkt dat jongeren in Nederland steeds vaker te maken hebben met stress, een laag emotioneel welzijn en psychische gezondheidsproblemen.^1–3 Ondanks dat het aandeel jongeren dat te maken heeft met deze problematiek sinds 2022 ongeveer stabiel is gebleven, is het wel de leeftijdsgroep die het vaakste met deze problematiek te maken heeft.¹ Bijna een op de drie jongeren voelt zich regelmatig eenzaam (29%) en het aandeel dat zich sterk emotioneel eenzaam voelt, is tussen 2019 en 2022 bijna verdubbeld.² Uit de Gezondheidsmonitor Jeugd van het Rijksinstituut voor Gezondheid en Milieu³ blijkt dat dit voor jongeren in de gemeente Groningen nog sterker geldt dan gemiddeld in Nederland: zij ervaren een lagere gezondheid, geven vaker aan ongelukkig te zijn, hebben vaker (ernstige) psychische klachten, zijn minder weerbaar, hebben vaker suïcide gedachten en zijn vaker eenzaam of kunnen bij niemand terecht.³ Om jongeren te helpen deze uitdagingen het hoofd te bieden heeft VRIJDAG, in opdracht van de gemeente Groningen, het programma Open Studio ontwikkeld. Dit initiatief biedt jongeren (tussen de 12 en 27 jaar) een veilige omgeving waarin zij zich creatief kunnen uiten en persoonlijke groei kunnen ervaren.

In de laatste jaren gaat er steeds meer aandacht uit naar de relatie tussen kunst en gezondheid. De World Health Organization (WHO) heeft in 2019⁴ een rapport uitgebracht waarin 962 artikelen over de invloed van kunst op verschillende aspecten van gezondheid zijn beoordeeld. Daaruit komt een positieve invloed naar voren van kunstuitoefening op de sociale saamhorigheid, ontwikkeling van het kind en het verbeteren (of stabiliseren) van mentale problematiek.⁴ Ook in andere onderzoeken wordt deze relatie gevonden.^5,6 Daarbij lijkt zowel passieve als actieve deelname aan kunstprogramma’s bij te dragen aan het kunnen herkennen, begrijpen, beïnvloeden en uiten van emoties.⁷

Toch moet er een kanttekening geplaatst worden bij de huidige staat van onderzoek naar de invloed van vrij toegankelijke kunstprogramma’s op het welzijn en/of probleemgedrag van jongeren. Uit meerdere onderzoeken blijkt dat de kwaliteit van uitgevoerde onderzoeken laag of matig is.^8,9 Al lijkt er wel een indicatie te zijn dat vrij toegankelijke kunstprogramma’s effectief kunnen zijn in het versterken van het welzijn van jongeren, vooral bij die met psychosociale of mentale problemen.^9–14 Deze positieve effecten uiten zich bijvoorbeeld in minder stress, een verhoogd zelfbeeld en een verbeterd gevoel van welbevinden onder jongeren.^15–18 Daarnaast dragen kunstprogramma’s bij aan het bieden van een manier om negatieve emoties te verwerken en uiten. Dit leidt ook tot een grotere weerbaarheid en meer empathie.^17,19,20 Bovendien lijken jongeren zich competenter en meer gewaardeerd te voelen en durven zij meer zichzelf te zijn. Door deelname aan kunstprogramma’s groeit het zelfbeeld en zelfbewustzijn van jongeren, waardoor zij trots zijn op zichzelf, en wordt hun autonomie versterkt.^{15,17–19,21,22} Uiteindelijk leidt dit tot meer zelfinzicht, persoonlijke groei en zelfsturing.^17–19,22

Naast een positief effect op de (mentale) gezondheid van jongeren, lijkt er ook een gunstige invloed te zijn van kunstprogramma’s op de sociale interacties van jongeren. Zo lijken verschillende vormen van kunst sociale interactie te bevorderen en bij te dragen aan een groepsgevoel en verbondenheid met anderen. Dit betreft zowel betere interactie met andere deelnemers van het kunstprogramma, als daarbuiten (bijvoorbeeld met familie of gemakkelijker een sociale interactie met een vreemde).^{15,17,18,21,22}

Ten slotte lijkt er ook een effect te zijn van dit soort programma’s op het verminderen van probleemgedrag bij jongeren die in aanraking zijn geweest met justitie. Dit komt door het aanleren van nieuwe vaardigheden en het leren om zich op een andere, betere manier te kunnen uiten.^10,12 Voorwaarden hierbij zijn het creëren van een veilige ruimte waarin jongeren op een gelijkwaardige manier behandeld worden en zij gemotiveerd worden in hun eigen kunnen en gewaardeerd worden voor wie zij zijn.^18,19,21,22 De persoonlijke relatie die wordt opgebouwd met jongeren lijkt daarin een bepalende factor te zijn.²⁰

In het onderzoek wordt een onderscheid gemaakt tussen criminele groepen, die de maatschappij jaarlijks 1,9 miljoen euro per jeugdgroep  zou kosten (voornamelijk justitie) en overlastgevende jeugdgroepen die de maatschappij jaarlijks 1,5 miljoen euro per jeugdgroepⁱ kost (groot deel betaald door de gemeente; zie bijlage 1 voor een overzicht van de kosten zoals gebruikt in het rapport).²⁶